خانه / خلفاءراشدین / رهنمودهای عمر (رضی الله عنه)به خلیفه ی بعد از خویش

رهنمودهای عمر (رضی الله عنه)به خلیفه ی بعد از خویش

رهنمودهای عمر (رضی الله عنه)به خلیفه ی بعد از خویش

عمر فاروق (رضی الله عنه) به زمام دار مسلمانان و خلیفه ی بعد از خود وصایا و رهنمودهای مهمی به جا گذاشت از جمله این که فرمود:

من تو را به رعایت تقوای خدای یگانه و لا شریک توصیه می کنم. و باید سابقه ی نخستین مهاجرین را در نظر داشته و با آنان به نیکی رفتار نمایی. و نیز توصیه می کنم که با انصار به خوبی رفتار کنی وکارهای نیک،نیک مردانشان را بپذیری و کارهای بد، بدکارانشان را نادیده بگیری. همچنین تو را در مورد ساکنان شهرهای اسلامی توصیه به نیکی می کنم چرا که آنها یاور اسلام و جمع کنندگان مال غنیمت هستند. واز اموال آنان همان مقدار اضافی را وصول کن. همچنین تو را در مورد بادیه نشینان توصیه به نیکی می کنم چرا که آنها شالوده ی عرب و مواد اصلی اسلام هستند. از اموال درجه ی پائین و اضافی آنها بگیر و به تهی دستانشان برگردان و با ذمیان به نیکی رفتار کن و با دشمنانشان بجنگ و آنان را به پرداخت مالیات طاقت فرسا مجبور نساز به ویژه وقتی که پایبند عهد و پیمان بودند و با فروتنی در مقابل مؤمنان آنچه را که بر عهده ی آنان است ادا نمودند.

باز هم تو را به رعایت تقوای الهی توصیه می کنم و از عذاب ومؤاخذه ی او بر حذر می دارم و باید از خدا بترسی نه از مردم؛ و در میان رعیت منصفانه داوری کنی و برای رسیدگی به مشکلاتشان وقت فارغ کنی و هیچ گاه ثروتمندان را بر فقیران ترجیح ندهی.

رعایت این امور، ان شاء الله باعث سلامتی قلب و آمرزیدن گناهانت خواهد بود و برای روزی که در پیشگاه کسی حاضر می شوی که آگاه به اسرار و درونت می باشد برایت خیلی بهتر و مفیدتر خواهد بود.

و من به تو توصیه می کنم تا در اجرای حدود الهی بر خویشاوندان و بیگانگان جدیت به خرج دهی و مبادا عاطفه مانع از اجرای حدود الهی شود و اگر نه تو نیز شریک جرم محسوب خواهی شد. با همه ی مردم یکنواخت برخورد کن و اصلاً شخصیت فردی را که محکوم می شود در نظر نگیر و از سرزنش هیچ کس پروا مدار و از بی عدالتی در تقسیم آنچه خداوند تو را مسئول آن گذاشته است، بپرهیز؛ که این کار پیامدی جز ظلم و ستم و محرومیت ندارد.

 

و امروز تو بر دو راهه ای از دنیا و آخرت قرار داری که اگر به عدل و عفت رو بیاوری، از ایمان و رضامندی خدا بهرمند می شوی و اگر خواهشات نفسانی بر تو چیره گردد، مشمول خشم خدا خواهی شد و مجدداً تو را و همچنین دیگران را از ستم بر ذمیان بر حذر می دارم و این رهنمودها از راه دل سوزی بود پس با آنها رضامندی پروردگار و سرای آخرت را کسب کن.

 

اینها نصایحی بود که قبل از شما خودم و فرزندم را به آنها توصیه کرده ام. اکنون اگر تو بپذیری و آنچه را گفته ام جامه ی عمل بپوشانی، یقیناً خیر فراوانی به دست آورده ای و اگر نپذیری و بدان توجه نکنی وکارهای مهم را به کسی واگذار نکنی که خداوند به خاطر وی از تو خشنود گردد، دچار زیان گشته و از خواهشات پیروی کرده ای. چرا که خواهشات نفسانی بر همگان نفوذ دارد و محور شرارت؛ ابلیس؛ دعوت دهنده به سوی هلاکت و نابودی است که قبل از تو بسیاری را از راه حق به بیراهه کشانده ووارد آتش دوزخ کرده است. و چه ناخوشایند است دوستی و همکاری با دشمنان خدا و با دعوتگران به گناه ومعصیت. پس بر حق استوار باش و برای رسیدن به آن سختی ها را تحمل کن و واعظ خویشتن باش و سوگندت می دهم که بر مسلمانان مهربان بوده، بزرگانشان را گرامی بداری و بر کودکانشان شفقت ورزی و دانشمندانشان را محترم شماری و آنان را مورد ضرب و شتم قرار مده تا خوار شوند و در تقسیم غنائم کسی را بر آنان ترجیح مده تا بر تو خشم نگیرند و هنگام نیاز، آنها را از عطایای خود محروم نکن تا تنگدست نگردند و مانع از سر زدن آنها به خانواده هایشان نشو تا نسلشان منقطع نشود. و مبادا مال و ثروت فقط در دستان سرمایه داران دور بزند و همچنین درب خانه ات را بر آنان مبند تا قدرتمندان حق ضعیفان را پایمال کنند. این است وصیت من به تو و خدا را گواه می گیرم و سلام بر تو.[۱]

 

این وصیت بیانگر دیدگاه عمیق عمر فاروق نسبت به مسائل مدریتی و حکومتی و بیانگر نظام حکومتی و اداری فراگیر و کاملی است. همان طور که ملاحظه کردید این وصیت امور بسیار مهمی را در بر دارد و از آنجا که در آن مقررات اساسی یک حکومت فراگیر دینی، سیاسی، نظامی، اقتصادی و اجتماعی بیان شده است می طلبد که به عنوان سند و اساسنامه ی بسیار ارزشمندی تلقی شود.

 

جوانب مختلفی که در وصیت نامه ی عمر بدان اشاره شده است، به شرح زیر می باشند:

 

۱ـ جنبه ی دینی:

 

در این بخش به موارد زیر پرداخته بود:

 

الف ـ توصیه به رعایت تقواو ترس از خدا به صورت مخفیانه و آشکار و با گفتار و کردار. چرا که هر کس به خاطر خدا از معصیت بپرهیزد، خدا نیز کمکش می کند و هر کس از خدا بترسد، خداوند از وی محافظت به عمل می آورد.

 

ب ـ در اجرای حدود الهی بر خویشاوندان و بیگانگان تأکید نموده بود. چرا که حدود الهی بخشی از دین به حساب می آیند و شریعت خدا حجت و برهانی است که گفتار وکردار بندگان بر اساس آن سنجیده می شود و سهل انگاری در اجرای شریعت خدا مایه ی خرابی دین و جامعه می شود.

 

ج ـ همچنین در این بخش توصیه به استقامت کرده بود که این هم از ضروریات اولیه ی دین و دنیا به شمار می آید و می باید قبل از دیگران حاکم و زمامدار ملت از آن برخوردار گردد.

 

۲ـ بخش سیاسی:

 

در این بخش موارد زیر را توصیه نموده بود:

 

الف ـ پایبند بودن به عدل و انصاف که پایه ی حکومت است و اجرای آن در میان رعیت، باعث تثبیت قدرت و متانت سیاسی و اجتماعی می شود و حاکم دادگستر از جایگاه ویژه ای در دلهای مردم بهرمند می گردد.

 

ب ـ توجه به مسلمانان نخستین، یعنی مهاجرین و انصاری که قبل از دیگران مسلمان شدند ودر راه اسلام سختی ها کشیدند. چرا که بذر اولیه ی آئین و عقیده ی اسلامی بر دستان آنان نشو و نما پیدا کرد پس آنان اهل دین و حاملان و حامیان اصلی آن هستند.

 

۳ـ بخش نظامی:

 

در این باره نکات زیر را متذکر شد:

 

الف ـ توجه ویژه به امور لشکر و رسیدگی به امور نظامی کشور اسلامی به گونه ای که جوابگوی مسئولیت عظیمی که بر دوش دارد باشد.

 

ب ـ توصیه به این که نباید رزمندگان به مدت طولانی در جبهه و دور از خانواده ی خود بمانند. چرا که جنگ و سفر خستگی فراوان به دنبال دارند و رزمندگان برای رفع خستگی و به دست آوردن نشاط مجدد نیاز به استراحت و دیدار خانواده دارند. بنابراین می طلبد که هر از گاهی به آنها اجازه ی ملاقات با خانواده شان داده شود و یکی دیگر از زیانهای دیر آمدن را انقطاع نسل آنان برشمرد و گفت: کاری نکن که نسل آنان از بین برود.

 

ج ـ همچنین توصیه نمود تا به وضعیت معیشتی رزمندگان به وسیله ی مال غنیمت و عطایائی که از بیت المال داده می شود، رسیدگی بکند تا با آسودگی خاطر از وضعیت معیشتی خانواده ی خود به جهاد و مبارزه ی خویش ادامه دهند.

 

۴ـ بخش مالی و اقتصادی:

 

در این بخش به نکات زیر پرداخته بود:

 

الف ـ توجه ویژه به تقسیم عادلانه اموال تا به صورت چرخشی فقط در دستان طبقه ی خاصی از مردم دور نزند و مستضعفان محروم شوند.

 

ب ـ فشار نیاوردن بر ذمیان به گونه ای که نتوانند از زیر بار مالیاتها کمر راست کنند.

 

ج ـ فشار نیاوردن بر مردم در حقوق مالی ای که بیت المال بر گردن آنها دارد. چنان که در این باره توصیه نمود که از اموال اضافی آنان آنچه را به دلخواه خود می پردازند، وصول کنید.

 

۵ـ بخش اجتماعی:

 

و در این بخش به نکات زیر پرداخته بود:

 

الف ـ رسیدگی به امور رعیت و جستجوی احوال آنان و برآوردن نیازهایشان و پرداختن حقوق مالی آنان از اموال غنیمت و بیت المال.

 

ب ـ اجتناب از تبعیض و ترجیح دادن بعضی بر بعضی دیگر و پرهیز از پیروی خواهشات نفسانی که این موارد باعث انحراف زمام دار و تیرگی روابط وی با جامعه و نهایتاً نابودی کشور می گردد.

 

ج ـ پاس داشتن رعیت و تواضع در برابر کوچک و بزرگ که این امر باعث رونق روابط اجتماعی شده و محبت زمام دار را در دلهای مردم تثبیت می نماید.

 

د ـ باز گذاشتن درب منزل خود بر مسلمانان تا به شکایات آنها گوش فرا دهی و حق ضعیفان را از قدرتمندان بستانی.

 

هـ ـ پیروی از حق و تثبیت پایه های آن در جامعه و این یک ضرورت اجتماعی غیر قابل اجتنابی است.

 

و ـ پرهیز از ظلم و ستم به ویژه در حق ذمیان و گسترش دادن عدل و انصاف تا همگان زیر پرچم اسلام با صلح و صفا و احساس امنیت به زندگی خود ادامه دهند.

 

ز ـ توجه ویژه به بادیه نشینان و رعایت حال آنان چرا که آنها ریشه ی عرب و معدن اسلام هستند.

 

چ ـ یکی دیگر از رهنمودهای عمر t به خلیفه ی بعد از خود این بود که هیچ کس را بیش از یک سال در پستهای دولتی نگمارد

 

منبع : عقیده / عمر بن خطاب/تألیف: علی محمد الصلابی

 

 

[۱] طبقات ابن سعد، الکامل فی التاریخ و جمهره خطب العرب.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سئوال امنیتی: لطفا جواب معادله را بنویسید *