خانه / مقالات / روزه‌داری و بازسازی دل‌ها

روزه‌داری و بازسازی دل‌ها

روزه‌داری و بازسازی دل‌ها

نویسنده:سعد بن ناصر شثری

ثنا و ستایش خداوند را سزد که پروردگار جهانیان است و آنچه را که بخواهد انجام می‌دهد، و هر چه را که حکم کند، بازگرداننده‌یی ندارد و برای هر چه داوری کند، پیگیری کننده‌ایی ندارد و هرگونه که بخواهد در احوال بندگان و اعضای آنان تصرف می‌کند و هرگاه اراده‌ی انجام کاری را بکند به آن می‌گوید: باش، پس آن هم پدید می‌آید.
و گواهی می‌دهم که معبود راستینی جز خداوند نیست، یگانه است و انبازی ندارد. دل‌های یکتاپرستان متوجه او می‌گردند و تنها به او روی می‌آورند و تنها او را می‌پرستند و از او خواسته‌هایشان را می‌جویند و به درگاهش می‌نالند.
و گواهی می‌دهم محمد – صلی الله علیه و سلم – بنده و پیامبر اوست. که در دعایش بیشتر می‌فرمود:
اللَّهُمَّ یَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَى دِینِکَ
خداوندا، ای گرداننده‌ی دل‌ها، دلم را بر دین خودت استوار و ثابت بدار.
درود و سلام بر محمد و خاندان و یارانش و پیروانش باد. اما بعد:
ای برداران و خواهران گرامی، فرا رسیدن ماه رمضان، ماه خیر و برکت، ماه موسم کشت تقوا در دل‌های روزه‌داران را به شما تبریک می‌گویم. سخنم را در این ماه درباره‌ی دل‌ها آغاز می‌کنم که دل نظرگاه معبود و محبوب است.
در حدیث آمده که پیامبر – صلی الله علیه و سلم – فرموده است:
«إنَّ اللهَ لا یَنْظُرُ إِلَى أجْسَادِکُمْ ، وَلا إِلَى صُوَرِکُمْ ، وَلکِنْ یَنْظُرُ إِلَى قُلُوبِکُمْ وأعْمَالِکُمْ»
بی گمان خداوند به کالبد شما و به چهره‌هایتان نمی‌نگرد، بلکه به دل‌هایتان و کردارتان می‌نگرد.
خداوند والا مرتبه می‌فرماید:
«‏یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِمَنْ فِی أَیْدِیکُمْ مِنَ الْأَسْرَى إِنْ یَعْلَمِ اللَّهُ فِی قُلُوبِکُمْ خَیْرًا یُؤْتِکُمْ خَیْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْکُمْ وَیَغْفِرْ لَکُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ‏» (انفال/۷۰)
«‏ ای پیغمبر ! به اسیرانی که در دست شما هستند بگو : اگر خداوند در دلهایتان خیری سراغ یابد بهتر از آنچه از شما دریافت شده است به شما عطاء می‌کند و شما را می‌بخشد و خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است. »‏
از این روی مؤمنان در دعاهایشان حریصانه از خداوند می‌خواهند که دل‌هایشان را اصلاح و بازسازی نماید. یکی از دعاهای آنان این است:
«رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنَا »
پروردگارا! بعد از آنکه ما را هدایت نمودی، دل‌هایمان را دستخوش انحراف مگردان.
نیز دعا می‌کنند:
«.اللّهُمَّ حَبِّب اِلَینا الاِیمانَ . وَ زَیِّنهُ فِی قُلوبِنا»
خداوندا! ایمان را نزد ما دوست داشتنی گردان و آن را در دل‌های ما بیارای.
یکی از دعاهای پیامبر – صلی الله علیه و سلم – این بود که می‌فرمود:
« اللَّهُمَّ یَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَى دِینِکَ اللَّهُمَّ یا مُصَرِّفَ الْقُلُوبِ صَرِّفْ قُلُبی عَلَى طَاعَتِکَ »
خداوندا! ای دگرگون‌کننده‌ی دل‌ها، دلم را بر دین‌ات پایدار بگردان، خداوندا! ای گرداننده‌ی دل‌ها دلم را به سوی انجام عبادت و فرمانبرداری از خودت متمایل بگردان.
بی‌گمان ثابت و پایدار ماندن دل بنده بر دین و روی آوری آن به سوی حق، از بزرگ‌ترین سبب‌های رهایی یافتن و رستگاری و پاک ماندن از بسیاری از گناهان است.
نکات زیر، بیانگر توجه نمودن و اهمیت دادن ویژه به دل‌ها است:
۱-بی‌گمان دل سرچشمه و منشأ کردارها و باورها است. خداوند والا مرتبه می‌فرماید:
« وَجَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» (نحل/۷۸)
« و برای شما گوش و چشم‌ها و دل‌ها قرار داد باشد که سپاس بگزارید.»
پیامبر – صلی الله علیه و سلم – فرموده است:
« أَلا وَإِنَّ فِی الْجَسَدِ مُضْغَهً إِذَا صَلَحَتْ صَلَحَ الْجَسَدُ کُلُّهُ, وَإِذَا فَسَدَتْ فَسَدَ الْجَسَدُ کُلُّهُ, أَلا وَهِیَ القلب »
هان! در کالبد پاره‌ی گوشتی وجود دارد، هرگاه تندرست شود، همه کالبد تندرست می‌شود و هرگاه تباه و فاسد شود، همه‌ی کالبد تباه و فاسد می‌شود، هان! آن پاره گوشت دل است.
شیخ الاسلام ابن تیمیه – رحمه الله – گفته است: «مراد از دعوت (مردم به سوی خدا) رساندن مردمان به جایگاهی است که برای آن آفریده شده‌اند، یعنی پرستش پروردگارشان که یگانه است و انبازی ندارد».
عبادت آن است که در اصل، با دل انجام گیرد و اعضای بدن تابع و پیرو آن هستند، بی‌گمان دل، پادشاه  و فرمانروا است و اعضای دیگر بدن لشکریان آن هستند. هرگاه فرمانروا اصلاح شود، زیردستانش نیز اصلاح می‌گردند.
۲-اجر و پاداش به اندازه‌ی نیتی که در دل بنده است، می‌باشد. پیامبر – صلی الله علیه و سلم – فرموده:
«إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّیَّاتِ، وَإِنَّمَا لِکُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى»
جز این نیست که ملاک و معیار کردارها به نیت بستگی دارد، و جز این نیست که برای هر شخصی (از پاداش و اجر )آن خواهد بود که نیت کرده است.
۳-دل بسیار زود تغییر و دگرگونی می‌یابد. چنان که در حدیث آمده است:
« إِنَّ قُلُوبَ بَنِی آدَمَ کُلَّهَا بَیْنَ إِصْبَعَیْنِ مِنْ أَصَابِعِ الرَّحْمَنِ یُقَلِّبُهَا کَیْفَ یَشَاءُ»
بی‌گمان دل‌های فرزندان آدم میان دو انگشت از انگشتان خداوند مهربان است، هر طوری که بخواهد، آنها را تغییر می‌دهد و دگرگون می‌سازد.»
ابی عمر – رضی الله عنه – گفته است: «یکی از سوگندهای پیامبر این بود که می‌فرمود:
« لَا وَ مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ»
نه، سوگند به گرداننده و دگرگون‌کننده‌ی دل‌ها.
در حدیثی که انس – رضی الله عنه – روایت نموده است:
« مَثَلُ الْقَلْبِ کَمَثَلِ رِیشَهٍ بِأَرْضِ فَلاهٍ تُقَلِّبُهَا الرِّیَاحُ »
مثل دل، بمانند پری است که در زمینی فراخ و دشتی است که باد آن را (به این سو و آن سو) می‌گرداند.
۴- شیاطین در دل‌های بندگان وسوسه می‌افکنند، که آن وسوسه‌ها بر کردار بنده و باورها و تصوراتش تأثیر می‌گذارند. خداوند والامرتبه می‌فرماید:
« وَإِنَّ الشَّیَاطِینَ لَیُوحُونَ إِلَى أَوْلِیَائِهِمْ لِیُجَادِلُوکُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّکُمْ لَمُشْرِکُونَ» (أنعام/۱۲۱)
« و در حقیقت شیطان‌ها به دوستانشان وسوسه می‌کنند تا با شما ستیز و مجادله نمایند، و اگر از آنها اطاعت و فرمانبرداری کنید بی‌گمان شما هم مشرکید».
باز می‌فرماید:
«فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطَانُ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ‏« (أنعام/۴۳)
« آنان چرا نباید هنگامی که به عذاب ما گرفتار می‌آیند، خشوع و خضوع کنند ولی دلهایشان سخت شده است و اهریمن اعمالی را که انجام می‌دهند برایشان آراسته و پیراسته است».
ابن عباس – رضی الله عنه – گفته است: «شیطان بر دل فرزند آدمی خیمه افکنده و نشسته است، پس هرگاه آدمی سهو کند و غفلت بورزد، شیطان او را وسوسه می‌کند و هرگاه خداوند را یاد کند، شیطان می‌گریزد و پنهان می‌شود».
۵- بی‌گمان دل، ابزار و وسیله‌ای است که انسان به وسیله‌ی آن مطلب را به درستی درمی‌یابد، و به وسیله آن میان حق و باطل جدایی می‌اندازد و آن را تشخیص می‌دهد. خداوند والا مرتبه می‌فرماید:
« فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلَا أَبْصَارُهُمْ وَلَا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَیْءٍ إِذْ کَانُوا یَجْحَدُونَ بِآیَاتِ اللَّهِ« (أحقاف/۲۶)
« پس نه گوششان و نه دیدگانشان و نه دل‌هایشان به آنان سودی نرساند  (و آنان را از عذاب بی‌نیاز نکرد) چرا که آیات خدا را تکذیب می‌کردند».
باز می‌فرماید:
« فَمَنْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقًا حَرَجًا کَأَنَّمَا یَصَّعَّدُ فِی السَّمَاءِ» (دنعام/۱۲۵)
« آن کس را که خدا بخواهد هدایت کند، سینه‌اش را گشاده برای ( پذیرش ) اسلام می‌سازد، و آن کس را که خدا بخواهد گمراه و سرگشته کند، سینه‌اش را به گونه‌ای تنگ می‌سازد که گوئی به سوی آسمان صعود می‌کند.»
۶- بیگمان خداوند والا مرتبه روز رستاخیز از بنده درباره‌ی دلش می‌پرسد و به سبب عملکرد دلش او را بازخواست می‌کند؛ چنان که می‌فرماید:
« إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُولَئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا» (أسراء/۳۶)
«همانا گوش و چشم و دل، همه مورد پرسش واقع خواهند شد».
روزه تأثیر شگفت‌آور و ژرفی در دل‌ها میگذارد، زیرا روزه شهوت شکم و شهوت شرمگاه را می‌شکند و کنترل می‌کند، و آن موجب صاف و زلال شدن دل می‌گردد، سپس روزه‌دار از گناهان دوری می‌جوید و چنین کاری در زلالی و جلای دلش تأثیر می‌گذارد.
ابو سلیمان گفته است: زنگار و سنگدلی، دو افسار غفلت هستند و درمان آن دو، پایبندی بر روزه گرفتن است.
پیامبر فرموده است: «کسانی از جوانان که توان و امکان ازدواج را ندارند، روزه بگیرند، چون روزه همچون سپری است که شهوت را کنترل می‌کند و آتش آن را فرو می‌نشاند؛ از این روی روزه‌دار به جایگاهی دست می‌یابد، دعایی را که می‌کند رد نمی‌گردد، بلکه در درگاه خداوند پذیرفته می‌شود؛ زیرا در روزه گرفتن، شکستن و کنترل شهوت و حضور دل و نالیدن و احساس نیازمندی به درگاه پروردگار جمع هستند و و جود دارند.»
ابن قیم – رحمه الله – گفته است: « روزه تأثیر شگفت آوری در حفظ نمودن اعضای ظاهری بدن و نیروی درونی فرد دارد و درون و اعضا را از آغشته شدن به مواد فاسد و تباه کننده حمایت می‌کند، بی‌گمان هرگاه آن مواد فاسد و تباه کننده، بر درون و برون فرد چیره شود، آن را فاسد و تباه می‌گرداند».
روزه از تندرستی دل و اعضای بدن محافظت می‌کند و آنچه را که چنگال‌های شهوت‌ها از او ربوده‌اند، به بدن بازمی‌گرداند، بیگمان روزه بزرگ‌ترین ابزار یاری دهنده برای دستیابی به تقوا و پرهیزگاری است.
پیامبر – صلی الله علیه و سلم – فرموده است:
«الصوم الجنه»
روزه سپر است.
با روزه‌داری درست، فرد به تقوا و پرهیزگاری دست می‌یابد. از آن جا که مصالح و فواید روزه با خردهای سالم و فطرت و سرشت راست و استوار قابل مشاهده است، خداوند به سبب مهرورزی بر بندگان و نیکی کردن به آنان و حفظ نمودن آنان از گزندهای گوناگون، روزه را بر آنان مشروع و فرض نموده و به عنوان سپری قرار داده است.
ابن قیم – رحمه الله – در ادامه گفته است: «روزه‌دار در سیمای کسی که در دنیا نیازی جز دستیابی به خشنودی خداوند ندارد، نمایان می‌شود. چه نیکی‌یی بر نیکی این عبادت بزرگ برتری دارد؟! که این عبادت شهوت را فرو می‌شکند و سرکشی نفس اماره را کنترل می‌کند، و دل را زنده می‌گرداند و آن را شاداب می‌نماید، و روزه‌دار را به شیوه‌یی تربیت و تزکیه می‌کند که دل به دنیا و زرق و برق فریبنده‌ی آن نمی‌بندد و او را به آنچه که نزد خداوند است، امیدوار می‌سازد و به آن علاقه پیدا می‌کند و رشد می‌دهد».
از این روی دینداران خداپرست، کسانی که پروردگارشان را بامدادان و شامگاهان می‌خوانند و می‌پرستند و خشنودی او را می‌جویند، اجماع دارند و گفته‌اند: بی‌گمان کلید هدایت و تندرستی همان گرسنگی است؛ زیرا هرگاه اعضای بدن برای خدا تسلیم و فرمانبردار شوند، خداوند دل را نورانی می‌گرداند، و نفس را می‌آراید و جلا می‌بخشد، و جسم را نیرومند می‌گرداند تا ایمان در دل بنده نمایان و آشکار شود.
از خداوند می‌خواهم که ما و شما را از کسانی قرار دهد که به وسیله روزه به تقوا دست می‌یابند و روزه‌های ما و شما را بپذیرد و در این ماه بزرگ ما را بر انجام عبادتش یاری دهد.
خداوندا! در این ماه بزرگ دل‌هایمان را به گونه‌یی قرار بده که عظمت و بزرگی تو را دریابند و از تو بیمناک گردند و به آنچه که نزدت است امیدوار باشند. خداوندا! ای زنده پایدار، تمامی کارهایمان را اصلاح بگردان.

************************************************

منبع: صفای دل در سی منزل/ مؤلف: سعد بن ناصر شثری/ مترجم: محمد جبروتی/ نشر احسان۱۳۹۳

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سئوال امنیتی: لطفا جواب معادله را بنویسید *